“Phạm tội trong trường hợp vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng” là quy định bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật mà còn thể hiện chính sách nhân đạo của Nhà nước. Vậy pháp luật hiện hành quy định như thế nào về tình tiết này? Hãy cùng tìm hiểu qua bài viết dưới đây.

Căn cứ quyết định hình phạt

Theo quy định của Bộ luật Hình sự năm 2015, khi quyết định hình phạt đối với người phạm tội, Tòa án phải xem xét đầy đủ và toàn diện nhiều yếu tố khác nhau, bao gồm:

– Quy định của Bộ luật Hình sự;

– Tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội;

– Nhân thân người phạm tội;

– Các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự.

Đối với trường hợp áp dụng hình phạt tiền, Tòa án còn phải xem xét thêm điều kiện kinh tế, khả năng thi hành án và tình hình tài sản của người phạm tội nhằm bảo đảm tính khả thi và phù hợp của hình phạt.

Trong số các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự, “phạm tội trong trường hợp vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng” là tình tiết có ý nghĩa đặc biệt bởi hành vi phạm tội xuất phát từ mục đích bảo vệ lợi ích hợp pháp.

Tình tiết giảm nhẹ “Phạm tội trong trường hợp vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng”

Theo điểm c khoản 1 Điều 51 Bộ luật Hình sự năm 2015:

“Các tình tiết sau đây là tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự:

…

c) Phạm tội trong trường hợp vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng.”

Để bảo đảm áp dụng thống nhất quy định này trong thực tiễn, Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao đã ban hành Nghị quyết 04/2025/NQ-HĐTP hướng dẫn cụ thể việc xác định trường hợp vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng.

Thế nào là phòng vệ chính đáng?

Theo Điều 22 Bộ luật Hình sự năm 2015:

“Phòng vệ chính đáng là hành vi của người vì bảo vệ quyền hoặc lợi ích chính đáng của mình, của người khác hoặc lợi ích của Nhà nước, của cơ quan, tổ chức mà chống trả lại một cách cần thiết người đang có hành vi xâm phạm các lợi ích nói trên.”

Phòng vệ chính đáng là quyền hợp pháp của công dân và không bị coi là tội phạm.

Tuy nhiên, khoản 2 Điều 22 cũng quy định:

“Vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng là hành vi chống trả rõ ràng quá mức cần thiết, không phù hợp với tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi xâm hại.”

Người có hành vi vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng vẫn phải chịu trách nhiệm hình sự theo quy định của pháp luật.

Theo hướng dẫn tại Nghị quyết 04/2025/NQ-HĐTP, hành vi chống trả được coi là “rõ ràng quá mức cần thiết” khi có sự chênh lệch lớn, không tương xứng giữa hành vi chống trả và tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi xâm hại.

Để đánh giá một hành vi có vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng hay không, cơ quan tiến hành tố tụng phải xem xét khách quan, toàn diện nhiều yếu tố, bao gồm:

• Quyền và lợi ích cần được bảo vệ;
• Mức độ thiệt hại mà hành vi xâm hại có thể gây ra;
• Vũ khí, phương tiện và phương pháp được sử dụng;
• Nhân thân của người có hành vi xâm hại;
• Tương quan lực lượng giữa các bên;
• Cường độ, mức độ của hành vi tấn công và hành vi chống trả;
• Hoàn cảnh, thời gian, địa điểm xảy ra vụ việc.

Việc đánh giá phải được đặt trong bối cảnh thực tế cụ thể của vụ án, tránh áp dụng máy móc làm ảnh hưởng đến quyền phòng vệ chính đáng của công dân.

Ví dụ thực tế

Ví dụ, Phạm Văn T dùng dao uy hiếp và đấm vào mặt Nguyễn Văn A. Để tự vệ, A giằng co và cướp được con dao rồi ném xuống sông. Tuy nhiên, sau khi T bỏ chạy và nguy hiểm đã chấm dứt, A vẫn tiếp tục đuổi theo, dùng đá đánh nhiều lần vào người T gây thương tích với tỷ lệ tổn thương cơ thể 25%.

Trong trường hợp này, hành vi ban đầu của A được xác định là phòng vệ chính đáng vì nhằm bảo vệ bản thân trước sự tấn công nguy hiểm. Tuy nhiên, khi hành vi xâm hại đã chấm dứt mà A vẫn tiếp tục tấn công gây thương tích cho T thì phần hành vi tiếp theo được xác định là vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng.

Do đó, A vẫn phải chịu trách nhiệm hình sự nhưng được áp dụng tình tiết giảm nhẹ theo điểm c khoản 1 Điều 51 Bộ luật Hình sự.

Quy định về xử lý hình sự

Đối với hành vi gây thương tích do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng, Điều 136 Bộ luật Hình sự năm 2015 quy định:

Người nào cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác với tỷ lệ tổn thương cơ thể từ 31% đến 60% do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng thì có thể bị:

– Phạt tiền từ 5.000.000 đồng đến 20.000.000 đồng; hoặc

– Phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm.

Người phạm tội có thể bị phạt tù từ 03 tháng đến 02 năm nếu thuộc một trong các trường hợp:

– Gây thương tích cho từ 02 người trở lên mà tỷ lệ tổn thương cơ thể của mỗi người từ 31% đến 60%;

– Gây thương tích cho người khác với tỷ lệ tổn thương cơ thể từ 61% trở lên.

Nếu hành vi dẫn đến chết người hoặc gây thương tích cho từ 02 người trở lên với tỷ lệ tổn thương cơ thể của mỗi người từ 61% trở lên thì người phạm tội có thể bị phạt tù từ 01 năm đến 03 năm.

Quy định về tình tiết “phạm tội trong trường hợp vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng” thể hiện rõ tính nhân đạo và công bằng của pháp luật hình sự Việt Nam.

Thực tế cho thấy, trong nhiều trường hợp, người phạm tội hành động nhằm bảo vệ tính mạng, sức khỏe hoặc quyền lợi hợp pháp của mình và người khác. Tuy nhiên, do tâm lý hoảng loạn, mất bình tĩnh hoặc phản ứng quá mạnh nên đã gây ra hậu quả vượt quá giới hạn cho phép.

Vì vậy, pháp luật vẫn xem xét giảm nhẹ trách nhiệm hình sự đối với họ nhằm bảo đảm việc xử lý đúng bản chất hành vi, mức độ lỗi và hoàn cảnh phạm tội.

Trên đây là bài viết về “Hướng dẫn áp dụng tình tiết phạm tội trong trường hợp vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng”. Nếu còn vướng mắc liên quan đến quy định của pháp luật hình sự, nếu còn vấn đề gì thắc mắc hãy liên hệ Lawkey bạn nhé.

Xem thêm: Hướng dẫn áp dụng tình tiết giảm nhẹ “Người phạm tội ngăn chặn hoặc làm giảm bớt tác hại của tội phạm”