Nghị quyết 03/2019/NQ-HĐTP hướng dẫn Điều 324 Bộ luật Hình sự về tội rửa tiền như thế nào? Giải thích “biết hoặc có cơ sở để biết”, tội phạm nguồn, tình tiết định tội và định khung hình phạt.

Rửa tiền hiểu đơn giản là làm cho khoản tiền có được từ việc phạm tội trông như tiền kiếm được hợp pháp. Điều 324 Bộ luật Hình sự 2015 quy định tội này, nhưng nhiều cụm từ trong điều luật khá khó hiểu: thế nào là tiền do phạm tội mà có, thế nào là “biết hoặc có cơ sở để biết”, thế nào là phạm tội “chuyên nghiệp”. Vì vậy Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao đã ban hành Nghị quyết 03/2019/NQ-HĐTP để các cơ quan tiến hành tố tụng hiểu và áp dụng giống nhau.

Các từ ngữ trong Điều 324 Bộ Luật hình sự 2015 được hiểu thế nào?

Tiền và tài sản

Về “tiền” và “tài sản”, được giải thích tại Điều 2 Nghị quyết 03/2019/NQ-HĐTP.

– Tiền gồm đồng Việt Nam và ngoại tệ, dù là tiền mặt hay tiền nằm trong tài khoản.

– Tài sản gồm vật, giấy tờ có giá và quyền tài sản theo Bộ luật Dân sự, hữu hình hay vô hình, động sản hay bất động sản.

Nói cách khác, không chỉ tiền mặt mà cả nhà đất, xe, cổ phiếu hay quyền tài sản cũng có thể là đối tượng của việc rửa tiền.

“Tiền, tài sản do phạm tội mà có” là tiền, tài sản có được từ hành vi phạm tội. Để biết có hành vi phạm tội hay không, cơ quan tiến hành tố tụng dựa vào bản án, quyết định của Tòa án, các tài liệu tố tụng như quyết định khởi tố, cáo trạng, hoặc tài liệu khác như tài liệu của Interpol hay Nhóm Đặc nhiệm tài chính (FATF). Nghĩa là không thể kết luận một khoản tiền là “tiền bẩn” chỉ bằng suy đoán, mà phải có tài liệu chứng minh.

Biết hoặc có cơ sở để biết

Cụm từ quan trọng nhất là “biết hoặc có cơ sở để biết”. Cụm này có nghĩa người ta không thể chỉ nói “tôi không biết” là xong. Nghị quyết chia làm bốn trường hợp:

– Người phạm tội nguồn trực tiếp cho người rửa tiền biết.

– Người rửa tiền biết qua báo chí, truyền thông.

– Theo nhận thức thông thường thì người đó có thể biết.

Ví dụ: một người nhận 10 tỷ đồng từ chồng có lương khoảng 8 triệu đồng một tháng mà không hề hỏi tiền từ đâu ra, vì số tiền lệch quá xa thu nhập nên khó nói là không có gì để nghi ngờ.

– Theo quy định của pháp luật thì người đó buộc phải biết nguồn gốc tài sản.

Ví dụ: mua ô tô không có giấy tờ với giá chỉ bằng khoảng một phần mười giá trị xe, một giao dịch bất thường đến mức tự nó đã là dấu hiệu cần cảnh giác.

Từ đó có thể thấy cách tự bảo vệ cho mình, khi nhận một khoản tiền lớn, hoặc được nhờ đứng tên, mở hay cho dùng tài khoản, nên hỏi rõ nguồn tiền và mục đích, đồng thời giữ lại giấy tờ chứng minh.

Tội phạm nguồn

Theo Điều 3 Nghị quyết 03/2019/NQ-HĐTP, tội phạm nguồn là tội đã tạo ra khoản tiền, tài sản ban đầu, và khoản đó sau này trở thành đối tượng của việc rửa tiền. Đó phải là tội được quy định trong Bộ luật Hình sự.

Nghị quyết nêu danh mục các tội này, trong đó có giết người, lừa đảo, buôn lậu, trốn thuế, các tội về ma túy, khủng bố, đánh bạc, tham ô. Hành vi nguồn có thể do người Việt Nam hoặc người nước ngoài thực hiện, trong hoặc ngoài lãnh thổ Việt Nam, miễn là hành vi đó cũng bị coi là tội phạm theo pháp luật Việt Nam hoặc pháp luật nước nơi xảy ra.

Người rửa tiền không nhất thiết phải là người phạm tội nguồn.

Chẳng hạn A lừa đảo chiếm đoạt tiền của nhiều người, rồi nhờ B chuyển số tiền qua nhiều tài khoản và mua bất động sản đứng tên người khác. Nếu B biết hoặc có cơ sở để biết tiền đó từ lừa đảo mà vẫn làm, B có thể bị xử lý về tội rửa tiền dù không tham gia việc lừa đảo.

Ngược lại, nếu một người vừa phạm tội nguồn vừa tự mình rửa số tiền thu được, Nghị quyết cho phép truy cứu trách nhiệm hình sự về cả hai tội. Việc xử lý tội rửa tiền không loại trừ việc xử lý tội phạm nguồn (khoản 2 Điều 3).

Những hành vi bị coi là rửa tiền

Điều 4 Nghị quyết 03/2019/NQ-HĐTP giải thích các hành vi nêu ở khoản 1 Điều 324 Bộ luật hình sự 2015. Về cơ bản, đó là ba kiểu việc:

Cho tiền đi qua các giao dịch để khó lần ra nguồn gốc

Với giao dịch tài chính, ngân hàng, Nghị quyết liệt kê nhiều hành vi như mở tài khoản, gửi và rút tiền, góp vốn vào doanh nghiệp, cầm cố, thế chấp, cho vay, cho thuê tài chính, chuyển tiền hoặc chuyển giá trị, giao dịch chứng khoán, quản lý danh mục đầu tư, bảo hiểm nhân thọ liên quan đến đầu tư.

Với các giao dịch khác thì có hoạt động casino, tham gia trò chơi có thưởng, mua bán cổ vật và những hành vi tương tự không thuộc lĩnh vực tài chính, ngân hàng. Cả hai nhóm này tương ứng với điểm a khoản 1 Điều 324.

Đưa tiền vào kinh doanh hoặc những hoạt động có vẻ chính đáng

Đó là dùng tiền, tài sản vào một hoặc nhiều công đoạn đầu tư, sản xuất, tiêu thụ hoặc cung ứng dịch vụ để sinh lời, hoặc dùng để làm dịch vụ, xây trường học, bệnh viện, thậm chí dưới danh nghĩa tài trợ, từ thiện, viện trợ nhân đạo. Hai khoản này tương ứng với điểm b khoản 1 Điều 324. Vẻ ngoài tốt đẹp của hoạt động không làm cho nguồn tiền trở nên hợp pháp.

Cản trở việc tìm ra sự thật

Theo khoản 5 Điều 4, đó là cố ý gây khó khăn, trở ngại cho việc làm rõ nguồn gốc, bản chất thực sự của tài sản, như đưa tài liệu giả, cung cấp tài liệu không đầy đủ, hoặc hủy, sửa tài liệu. Khoản này tương ứng với điểm c khoản 1 Điều 324.

Ví dụ giả định: một người dùng tiền thu được từ tội phạm để góp vốn mở nhà hàng, rồi ghi doanh thu cao hơn thực tế để “giải thích” nguồn tiền. Việc đưa tiền vào kinh doanh thuộc kiểu thứ hai, việc làm sai sổ sách để che giấu thuộc kiểu thứ ba.

Các tình tiết làm tăng khung hình phạt

Điều 324 Bộ luật hình sự 2015 chia tội rửa tiền thành nhiều mức. Điều 5 Nghị quyết 03/2019/NQ-HĐTP giải thích khi nào thì rơi vào các tình tiết nặng hơn.

– Lợi dụng chức vụ, quyền hạn (điểm b khoản 2 Điều 324) là trường hợp người có chức vụ, quyền hạn dùng chính chức vụ, quyền hạn đó để thực hiện hành vi rửa tiền. Ví dụ giả định: một người làm trong cơ quan nhà nước dùng vị trí để làm thủ tục cho qua.

– Phạm tội từ hai lần trở lên (điểm c khoản 2 Điều 324) là đã rửa tiền từ hai lần trở lên mà đều chưa bị truy cứu trách nhiệm hình sự và chưa hết thời hiệu. Nếu một lần đã bị xử lý rồi thì không tính theo cách này.

– Có tính chất chuyên nghiệp (điểm d khoản 2 Điều 324) phải đủ cả hai điều kiện: rửa tiền từ năm lần trở lên (kể cả đã hoặc chưa bị truy cứu, nếu chưa hết thời hiệu hoặc chưa được xóa án tích), và lấy khoản lợi bất chính từ việc rửa tiền làm nguồn thu nhập. Hiểu nôm na, rửa tiền đã thành “nghề”.

– Dùng thủ đoạn tinh vi, xảo quyệt (điểm đ khoản 2 Điều 324) gồm các việc như dùng công nghệ cao, móc nối với người có chức vụ trong cơ quan nhà nước, hoặc dùng thủ đoạn gian dối để tiêu hủy chứng cứ hay gây khó khăn cho điều tra.

– Ảnh hưởng xấu đến an toàn hệ thống tài chính, tiền tệ quốc gia (điểm c khoản 3 Điều 324) là mức nặng nhất, khi hành vi làm ảnh hưởng hoặc gây nguy cơ mất ổn định hệ thống tài chính, tiền tệ, ví dụ làm công chúng mất niềm tin hoặc mất khả năng thanh khoản.

* Cần lưu ý Nghị quyết chỉ giúp xác định tình tiết nào đã xảy ra hay chưa. Mức hình phạt cụ thể cho từng khung nằm ở Điều 324 Bộ luật Hình sự 2015.

Xem thêm:

Tội rửa tiền theo luật hình sự

Biện pháp tạm thời trong phòng, chống rửa tiền

02 biện pháp tạm thời trong phòng chống rửa tiền

Trên đây là nội dung về “Hướng dẫn áp dụng tội rửa tiền theo Nghị quyết 03/2019/NQ-HĐTP”. Nếu còn bất kỳ vấn đề nào liên quan đến tội rửa tiền hoặc cần được tư vấn cụ thể về trách nhiệm pháp lý khi tham gia giao dịch, cho mượn, cho thuê tài khoản, quý khách có thể liên hệ LawKey để được hỗ trợ và giải đáp.