Trong một số trường hợp đặc biệt, người bị kết án tử hình có thể được chuyển sang hình phạt tù chung thân theo quy định của pháp luật. Vậy những trường hợp nào được áp dụng và trình tự thực hiện ra sao? 

Khái niệm về tử hình và tù chung thân

Pháp luật quy định khái niệm tử hình và tù chung thân như sau:

Tử hình

Căn cứ khoản 1 Điều 40 Bộ luật Hình sự 2015, tử hình là hình phạt đặc biệt chỉ áp dụng đối với người phạm tội đặc biệt nghiêm trọng thuộc nhóm tội xâm phạm an ninh quốc gia, xâm phạm tính mạng con người, tội phạm về ma túy, tham nhũng và một số tội phạm đặc biệt nghiêm trọng khác do Bộ luật Hình sự quy định.

Đây là hình phạt nghiêm khắc nhất nhằm loại bỏ người phạm tội đặc biệt nguy hiểm ra khỏi xã hội.

Tù chung thân

Theo Điều 39 Bộ luật Hình sự 2015, tù chung thân là hình phạt tù không thời hạn, áp dụng đối với người phạm tội đặc biệt nghiêm trọng nhưng chưa đến mức phải chịu hình phạt tử hình.

Người bị phạt tù chung thân vẫn có thể được xem xét giảm án nếu đáp ứng đầy đủ các điều kiện theo quy định pháp luật.

Các trường hợp không áp dụng hình phạt tử hình và chung thân 

Pháp luật hiện hành quy định không áp dụng hình phạt tử hình đối với các trường hợp sau:

– Người dưới 18 tuổi khi phạm tội;

– Phụ nữ có thai;

– Phụ nữ đang nuôi con dưới 36 tháng tuổi;

– Người đủ 75 tuổi trở lên khi phạm tội hoặc khi xét xử.

Ngoài ra, theo khoản 1 Điều 1 Luật sửa đổi Bộ luật Hình sự 2025, pháp luật quy định không thi hành án tử hình đối với người bị kết án nếu thuộc một trong các trường hợp:

– Phụ nữ có thai hoặc đang nuôi con dưới 36 tháng tuổi;

– Người đủ 75 tuổi trở lên;

– Người mắc bệnh ung thư giai đoạn cuối.

Đối với hình phạt tù chung thân, pháp luật quy định không áp dụng đối với người dưới 18 tuổi phạm tội.

Trường hợp người bị kết án tử hình được chuyển thành tù chung thân

Theo Nghị quyết 03/2025/NQ-HĐTP, người bị kết án tử hình trước ngày 01/7/2025 mà chưa thi hành án có thể được chuyển sang tù chung thân nếu thuộc một trong các trường hợp sau:

Người bị kết án mắc bệnh ung thư giai đoạn cuối

Người bị kết án tử hình được chuyển sang tù chung thân nếu có kết luận của cơ sở khám chữa bệnh cấp chuyên sâu xác định đang mắc bệnh ung thư giai đoạn cuối.

Kết luận y tế phải còn giá trị trong thời hạn không quá 06 tháng tính đến thời điểm Chánh án Tòa án nhân dân tối cao xem xét quyết định.

Sau khi tiếp nhận hồ sơ và ý kiến của Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Chánh án Tòa án nhân dân tối cao sẽ xem xét và ra quyết định chuyển hình phạt tử hình thành tù chung thân.

Người bị kết án về một số tội danh không còn áp dụng tử hình

Người bị kết án tử hình về các tội danh sau đây có thể được chuyển thành tù chung thân:

– Tội hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân (Điều 109);

– Tội gián điệp (Điều 110); 

– Tội phá hoại cơ sở vật chất – kỹ thuật của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (Điều 114); 

– Tội sản xuất, buôn bán hàng giả là thuốc chữa bệnh, thuốc phòng bệnh (Điều 194); 

– Tội vận chuyển trái phép chất ma túy (Điều 250); 

– Tội tham ô tài sản (Điều 353); 

– Tội nhận hối lộ (Điều 354) 

– Tội phá hoại hòa bình, gây chiến tranh xâm lược (Điều 421);

Trường hợp phạm tội về ma túy

Đối với người bị kết án tử hình về tội sản xuất hoặc mua bán trái phép chất ma túy, pháp luật quy định nhiều trường hợp được chuyển sang tù chung thân.

Trường hợp khối lượng ma túy ở mức giới hạn luật định

Người bị kết án có thể được chuyển sang tù chung thân nếu khối lượng hoặc thể tích ma túy trong bản án bằng hoặc thấp hơn mức tối thiểu quy định tại khoản 5 Điều 248 hoặc Điều 251 Bộ luật Hình sự.

Ví dụ: Heroine, Cocaine, Methamphetamine, MDMA có khối lượng từ 03 kilôgam trở xuống; Các chất ma túy khác ở thể rắn từ 09 kilôgam trở xuống; Các chất ma túy ở thể lỏng từ 22 lít trở xuống.

Trường hợp vượt mức nhưng không giữ vai trò chủ mưu

Người bị kết án tử hình vẫn có thể được chuyển sang tù chung thân nếu:

– Không phải là người chủ mưu, cầm đầu hoặc chỉ huy;

– Không có từ 02 tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự trở lên theo Điều 52 Bộ luật Hình sự.

Theo Nghị quyết 03/2025/NQ-HĐTP: Người chủ mưu là người thành lập, rủ rê hoặc lôi kéo nhóm phạm tội; Người cầm đầu là người đề ra chủ trương, kế hoạch hoạt động; Người chỉ huy là người phân công, điều hành việc thực hiện tội phạm.

Nếu bản án xác định người phạm tội có vai trò tổ chức, cầm đầu hoặc có từ 02 tình tiết tăng nặng trở lên thì sẽ không được chuyển từ tử hình sang tù chung thân.

Một số trường hợp đặc biệt

Pháp luật cũng hướng dẫn cụ thể nhiều trường hợp đặc biệt như:

– Vụ án có đồng phạm nhưng chỉ một bị cáo bị xét xử;

– Người phạm tội nhiều lần trong cùng vụ án;

– Người bị xét xử ở nhiều bản án khác nhau;

– Trường hợp bản án sơ thẩm và phúc thẩm có nhận định khác nhau về vai trò chủ mưu, cầm đầu.

Việc xem xét chuyển hình phạt sẽ căn cứ vào nội dung nhận định trong bản án sơ thẩm, phúc thẩm và các tài liệu liên quan.

Thẩm quyền quyết định chuyển hình phạt

Theo quy định pháp luật, Chánh án Tòa án nhân dân tối cao là người có thẩm quyền xem xét và quyết định việc chuyển hình phạt tử hình thành tù chung thân.

Nếu người bị kết án đủ điều kiện, Chánh án Tòa án nhân dân tối cao sẽ ra quyết định chuyển hình phạt. Sau đó, trong thời hạn 07 ngày kể từ ngày nhận quyết định, Tòa án đã xét xử sơ thẩm phải ra quyết định thi hành án tù chung thân.

Thời gian người bị kết án đã bị tạm giam trước đó cũng được tính vào thời gian chấp hành hình phạt tù.

Trên đây là bài viết về “Trường hợp người bị kết án tử hình được chuyển thành tù chung thân”. Nếu còn vấn đề gì thắc mắc hãy liên hệ Lawkey bạn nhé.

Xem thêm: Các bước thi hành án tử hình theo pháp luật hiện hành