Người chưa thành niên phạm tội có bị phạt tù không? Tổng hợp quy định mới về hạn chế hình phạt tù theo Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024 (hiệu lực 01/01/2026).

Căn cứ pháp lý hiện hành

Luật Tư pháp người chưa thành niên số 59/2024/QH15, ban hành ngày 30/11/2024, gồm 179 điều, có hiệu lực từ ngày 01/01/2026 (Điều 178). Riêng Điều 139 (giám sát điện tử) và khoản 1, khoản 2 Điều 162 (điều kiện cơ sở vật chất của trại giam riêng, phân trại hoặc khu giam giữ dành cho người chưa thành niên) có hiệu lực từ 01/01/2028.

Nguyên tắc: hình phạt tù chỉ là biện pháp cuối cùng

Điều 12 Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024 về áp dụng hình phạt đặt ra các nguyên tắc cốt lõi:

– Mục đích giáo dục: hình phạt đối với người chưa thành niên “chủ yếu nhằm giáo dục họ ý thức tôn trọng, tuân theo pháp luật”, phòng ngừa tái phạm và góp phần đấu tranh phòng, chống tội phạm.

– Ưu tiên biện pháp nhẹ: Tòa án chỉ áp dụng hình phạt khi biện pháp xử lý chuyển hướng không hiệu quả; nếu cần áp dụng hình phạt thì “ưu tiên áp dụng hình phạt cảnh cáo, phạt tiền, cải tạo không giam giữ, hình phạt tù nhưng cho hưởng án treo”.

– Không áp dụng tù chung thân, tử hình đối với người chưa thành niên phạm tội.

– Điều kiện áp dụng tù có thời hạn: chỉ áp dụng “khi xét thấy các hình phạt và biện pháp khác không có tác dụng răn đe, phòng ngừa”.

– Mức án phải nhẹ hơn người đã thành niên: khi phải xử phạt tù có thời hạn, Tòa án phải tuyên mức án nhẹ hơn mức áp dụng cho người đủ 18 tuổi trở lên phạm cùng tội, với thời hạn thích hợp ngắn nhất.

– Không áp dụng hình phạt bổ sung đối với người chưa thành niên.

– Hạn chế xác định tái phạm: một số tiền án khi chưa thành niên không được tính để xác định tái phạm, tái phạm nguy hiểm.

Các hình phạt được áp dụng đối với người chưa thành niên

Theo Điều 115, người chưa thành niên phạm tội chỉ bị áp dụng một trong các hình phạt sau đối với mỗi tội phạm:

– Cảnh cáo (Điều 116): áp dụng với người từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi phạm tội nghiêm trọng do vô ý, hoặc phạm tội ít nghiêm trọng và có tình tiết giảm nhẹ nhưng chưa đến mức miễn hình phạt.

– Phạt tiền (Điều 117): chỉ áp dụng nếu người đó có thu nhập hoặc tài sản riêng. Mức phạt không quá một phần hai mức tiền phạt của điều luật đối với người từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi, và không quá một phần ba đối với người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi.

– Cải tạo không giam giữ (Điều 118): thời hạn không vượt quá một nửa thời hạn mà điều luật tương ứng của Bộ luật Hình sự quy định; không khấu trừ thu nhập của người chưa thành niên.

– Tù có thời hạn (Điều 119): hình phạt nặng nhất, chịu nhiều giới hạn như trình bày dưới đây.

Mức phạt tù tối đa: giảm so với quy định cũ

Đây là điểm mới đáng chú ý nhất. Điều 119 Luật Tư pháp người chưa thành niên quy định mức phạt tù có thời hạn như sau, so sánh với Điều 101 Bộ luật Hình sự 2015 (đã bị bãi bỏ):

* Năm tội đặc biệt (nhóm ngoại lệ) giữ nguyên mức tối đa cũ: giết người; hiếp dâm; hiếp dâm người dưới 16 tuổi; cưỡng dâm người từ đủ 13 tuổi đến dưới 16 tuổi; sản xuất trái phép chất ma túy.

Phạm nhiều tội: theo Điều 121, khi xét xử cùng một lần người chưa thành niên phạm nhiều tội, nếu hình phạt chung là tù có thời hạn thì mức cao nhất không quá 18 năm (người từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi) hoặc 12 năm (người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi); nếu hình phạt chung là cải tạo không giam giữ thì không quá 03 năm.

Chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt: Điều 120 tiếp tục giảm mức hình phạt tối đa. Đối với phạm tội chưa đạt, mức cao nhất không vượt quá một phần ba (người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi) hoặc một phần hai (người từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi) mức hình phạt tại các Điều 117, 118 và 119.

 Án treo: cơ hội tránh phải chấp hành án tù

Theo Điều 124, khi xử phạt tù không quá 03 năm, căn cứ vào nhân thân và các tình tiết giảm nhẹ, nếu Tòa án thấy không cần thiết phải buộc người chưa thành niên chấp hành hình phạt tù thì cho hưởng án treo.

Thời gian thử thách do Tòa án ấn định từ 01 năm đến 03 năm. Đây là hình thức cụ thể hóa nguyên tắc ưu tiên “hình phạt tù nhưng cho hưởng án treo” tại khoản 2 Điều 12.

Hạn chế ngay từ khâu tố tụng

Việc hạn chế hình phạt tù đi cùng với hạn chế biện pháp cưỡng chế trong quá trình tố tụng.

Theo Luật, người chưa thành niên chỉ bị tạm giam trong trường hợp thật cần thiết và khi các biện pháp giám sát khác không hiệu quả; được tiếp cận sớm với luật sư hoặc trợ giúp viên pháp lý, và biên bản lấy lời khai chỉ có giá trị chứng cứ khi có sự tham gia của người này.

Ngoài ra, người chưa thành niên bị tố giác, bị buộc tội còn có quyền có người đại diện tham gia tố tụng, được hỗ trợ của chuyên gia y tế, tâm lý, giáo dục hoặc xã hội học, được bảo mật thông tin cá nhân (khoản 1 Điều 21).

Quy định chuyển tiếp: áp dụng với hành vi phạm tội trước 01/01/2026

Theo Điều 179 Luật Tư pháp người chưa thành niên, các quy định có lợi cho người phạm tội (về biện pháp xử lý chuyển hướng, hình phạt và một số chế định khác) được áp dụng cả với hành vi phạm tội xảy ra trước 0 giờ 00 phút ngày 01/01/2026 nhưng sau thời điểm đó mới bị phát hiện, đang bị điều tra, truy tố, xét xử.

Với vụ án đang giải quyết, cơ quan tiến hành tố tụng áp dụng Luật này; thời hạn điều tra, truy tố, tạm giữ, tạm giam vẫn theo Bộ luật Tố tụng hình sự. Với những người đã bị kết án hoặc đang chấp hành án trước ngày Luật có hiệu lực, Điều 179 có quy định riêng về miễn, giảm hình phạt còn lại và rút ngắn thời gian thử thách; người có nhu cầu nên tham khảo văn bản gốc hoặc ý kiến luật sư cho trường hợp cụ thể.

Xem thêm:

Áp dụng biện pháp tạm giam đối với người chưa thành niên

Phạt tù có thời hạn đối với người chưa thành niên phạm tội

Áp dụng biện pháp giám sát bởi người đại diện đối với người chưa thành niên phạm tội

Trên đây là nội dung về “Hạn chế áp dụng hình phạt tù đối với người chưa thành niên”. Nếu còn bất kỳ vấn đề nào liên quan đến việc xử lý người chưa thành niên phạm tội hoặc cần được tư vấn cụ thể về quyền, biện pháp bảo vệ trong vụ án hình sự, quý khách có thể liên hệ LawKey để được hỗ trợ và giải đáp.